Dikur u detyrua të hiqte dorë nga e drejta për të mbajtur flamurin grek në paradën kombëtare, për shkak të kundërshtimeve raciste ndaj origjinës së tij shqiptare.

Sot, Odise Cenaj jeton në Nju Jork, ku punon si mjek anatomopatolog dhe pedagog në një prej qendrave të njohura universitare të mjekësisë në SHBA.

Megjithatë, lidhjet me Greqinë, kujtimet nga vitet e adoleshencës dhe miqësitë e krijuara në Selanik vazhdojnë të zënë një vend të veçantë në jetën e tij.

Kënga e tij e preferuar ka qenë dhe vazhdon të jetë “Gëzohu, zogu im” (Gela pouli mou), e interpretuar nga Haris dhe Panos Katsimihas. Ai dhe miqtë e tij nga gjimnazi e shkolla e mesme e luanin këtë këngë gjatë koncerteve të vogla që organizonin me grupin muzikor të krijuar së bashku. Grupi quhej “Orion”, sipas gjahtarit të famshëm të mitologjisë greke, ndërsa Odise Çenai ishte bateristi.

Këngën e dashuroi që në dëgjimin e parë, jo vetëm për muzikën, por edhe për tekstin, veçanërisht për vargun: “Asgjë nuk ka ndryshuar dhe asgjë nuk është si dikur”. Me kalimin e viteve, kjo fjali u kthye në një moto për të gjithë grupin e miqve.

Në të vërtetë, në jetën e Odisesë Cenaj shumë gjëra nuk janë më si dikur.

Ai mbërriti në Greqi në vitin 1997, në moshën 12-vjeçare, së bashku me prindërit e tij, emigrantë shqiptarë. Familja u vendos në Nea Michaniona, në zonën e Selanikut. Në vitin 2004, ai u largua sërish, këtë herë drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Sot punon si mjek anatomopatolog dhe jep mësim në NYU Langone Health, një prej qendrave të mëdha universitare të mjekësisë në SHBA. Jeton në Nju Jork me bashkëshorten e tij, Blerën, e cila gjithashtu ka origjinë shqiptare, dhe dy fëmijët e tyre: vajzën shtatëvjeçare dhe djalin trevjeçar.

Megjithatë, disa gjëra kanë mbetur të pandryshuara.

“Shokët e mi më të mirë janë ende në Selanik. Theodhoris, Stratos, Manos dhe Elizabeta. Këtu nuk kam krijuar miqësi të vërteta, të forta, si ato që ndërtohen gjatë viteve të shkollës”, thotë ai, ndërsa bisedojmë duke ngrënë meze me fruta deti dhe duke pirë verë të bardhë nga kantina Gerovasileiou, gjithashtu nga zona e Selanikut, në restorantin grek “Agnanti”, në Astoria të Nju Jorkut.

Në këto ditë, në vitin 2003, Odiseu, nxënës i shkëlqyer i shkollës së mesme të Nea Michaniona-s, po përgatitej të merrte pjesë në paradën për përvjetorin kombëtar grek të 28 Tetorit, duke mbajtur flamurin e Greqisë.

Por kjo nuk ndodhi.

Për shkak të kundërshtimeve me natyrë raciste dhe nacionaliste nga një pjesë e prindërve dhe qarqeve të ekstremit të djathtë në zonë, të nxitura nga origjina e tij shqiptare, ai u detyrua të hiqte dorë nga kjo e drejtë. E njëjta gjë kishte ndodhur edhe në vitin 2000, kur ishte përzgjedhur për të qenë flamurmbajtës në shkollën e mesme të ulët.

Për të ulur tensionet, Odiseu vendosi të mos këmbëngulte për të drejtën e tij.

“Për të mirën e shoqërisë dhe që shokët e mi të klasës të mos mërziteshin”, kishte deklaruar ai në atë kohë.

Biseda jonë nis pashmangshmërisht nga kjo përvojë, e cila la gjurmë në adoleshencën e tij.

“Ishte e vështirë dhe e dhimbshme, por më bëri më të fortë”

– Si ishte për një adoleshent të dëgjonte thirrjet: ‘Nuk do të bëhesh kurrë grek, o shqiptar, o shqiptar’?

– Ishte një situatë e vështirë, e dhimbshme, këtë nuk do ta fsheh. Në fillim isha shumë i zemëruar. Por më pas, kur pashë valën e jashtëzakonshme të solidaritetit që erdhi nga e gjithë Greqia, nga njerëz që as nuk më njihnin, zemërimi filloi të zbehej.

Në fund të fundit, ata që më sulmuan me aq armiqësi ishin të paktë. Thjesht bënin shumë zhurmë.

– Pra, nuk ju ka mbetur aspak hidhërim?

– Jo. Me kalimin e kohës, madje, kuptova se ajo që përjetova gjatë dy paradave, për shkak të origjinës sime, më bëri më të fortë dhe u shndërrua në një mësim të çmuar.

Ende e kam në mend atë përvojë dhe përpiqem ta zbatoj në situata të ndryshme të jetës: Lëri të bërtasin, madje edhe të ulërasin. Mbylli veshët dhe vazhdo në drejtimin që ke zgjedhur. Mos u jep mundësinë të të mposhtin duke të detyruar të tërhiqesh ose të ndryshosh rrugë.

“Kjo është fytyra e vërtetë e Greqisë: empatia dhe solidariteti”

– Çfarë kujtoni më fort nga Nea Michaniona?

– Jeta jonë ishte e varfër dhe e kursyer. Babai dhe nëna ime punonin të dy në një punishte që merrej me prodhimin e rrjetave, për të përballuar shpenzimet e jetesës.

Megjithatë, e kujtoj atë periudhë me nostalgji. Kur mbërritëm atje në vitin 1997, nga qyteti i Shkodrës, në veriperëndim të Shqipërisë, të gjithë fqinjët na pritën ngrohtësisht dhe na hapën dyert e shtëpive të tyre.

Nuk do ta harroj kurrë këtë gjë. Për mua, kjo është fytyra e vërtetë e Greqisë: ajo e empatisë dhe e solidaritetit.

Nga një paradë e mohuar te mundësia për të studiuar në SHBA

– Si përfunduat në Shtetet e Bashkuara?

– Është një histori pothuajse si në roman dhe bazohet pikërisht te ato që sapo përmenda: empatia dhe solidariteti.

Pak ditë pas paradës së vitit 2003, ku nuk mora pjesë për shkak të reagimeve kundër meje, një burrë i panjohur trokiti në derën e shtëpisë sonë.

Në shtëpi e pritëm unë, prindërit dhe gjyshja ime.

Ai ishte doktori Stelios Papadopoulos, i lindur dhe i rritur në zonën Harilau të Selanikut, një figurë e rëndësishme e bioteknologjisë në SHBA, ku kishte emigruar në fund të viteve 1960. Këtë të fundit do ta mësonim më vonë.

Ai na tregoi se kishte përjetuar diçka të ngjashme. Për arsye politike, gjatë periudhës së trazuar të njohur si “Apostasia” në Greqi, atij i ishte mohuar mundësia të parakalonte me flamurin, ndonëse ishte nxënës i shkëlqyer në shkollën e famshme të pestë të djemve në Selanik.

Për këtë arsye, ai shprehu gatishmërinë për të më ndihmuar.

– Si reaguan prindërit tuaj? A i besuan?

– Është e çuditshme, por po, i besuan menjëherë.

E gjithë situata që po përjetonim ishte disi surreale, sikur vetë Babagjyshi i Vitit të Ri të kishte hyrë në shtëpinë tonë, pa qenë Krishtlindje (qesh).

Me udhëzimet e tij, dërgova aplikime në disa universitete amerikane. Në përfundim të vitit të tretë të shkollës së mesme, megjithëse kisha fituar të drejtën për të studiuar në Degën e Inxhinierisë Mekanike në Fakultetin Politeknik të Universitetit Aristotel të Selanikut, vendosa të largohesha drejt SHBA-së.

Mbështetja e fondacionit Fondation Santé ishte vendimtare dhe do t’u jem gjithmonë mirënjohës si doktor Papadopoulos-it, ashtu edhe Foulës Tsapel.

U diplomova në Boston College, ku studiova fizikë, dhe më pas vazhdova studimet e mjekësisë në Shkollën e Mjekësisë të Harvardit, ku përfundova edhe doktoraturën.

Edhe një herë, në rrugën time u shfaqën grekë që më ndihmuan: profesori i biologjisë qelizore Spyros Artavanis-Tsakonas dhe mentori im, Ioannis Aifantis, i cili sot është drejtues i Departamentit të Anatomisë Patologjike në NYU Grossman School of Medicine, në Nju Jork.

“Pas çdo qelize fshihet një histori që duhet interpretuar saktë”

– Çfarë ju tërheq te anatomia patologjike? Pse e zgjodhët këtë specialitet?

– Që kur isha student, isha apasionuar pas mikroskopit.

Spyros Artavanis-Tsakonas, në laboratorin e të cilit punova, më ngacmonte shpesh duke më thënë: “Largohu pak nga mikroskopi, se do të verbohesh!” (qesh).

Anatomia patologjike ndërthur aftësinë e vëzhgimit me mendimin analitik dhe e shndërron morfologjinë në informacion vendimtar për trajtimin klinik.

Ajo na mundëson të identifikojmë, përmes ndryshimeve mikroskopike të indeve, mekanizmat që fshihen pas një sëmundjeje.

Më magjeps ideja se pas çdo qelize fshihet një histori që duhet interpretuar saktë, sepse ky interpretim mund të ndryshojë ecurinë e sëmundjes së një pacienti dhe madje t’i shpëtojë jetën.

“Në SHBA, në përgjithësi, puna e palodhur shpërblehet”

– Çfarë vlerësoni në Amerikë?

– Edhe pse këtu është e vështirë të krijosh lidhje të vërteta me njerëzit, siç ndodh në vende si Shqipëria dhe Greqia, ku lidhjet mes pjesëtarëve të komunitetit janë shumë më të forta, në SHBA ekziston meritokracia.

Kjo nuk do të thotë se nuk ka nepotizëm apo marrëveshje të fshehta, por mendoj se këto janë përjashtime brenda një sistemi ku, në përgjithësi, ai që punon fort ka mundësinë të shpërblehet dhe të përparojë.

Këshilla për studentët: Mos e matni veten me të tjerët

– A u jepni studentëve tuaj ndonjë këshillë përtej çështjeve shkencore?

– Një pjesë e madhe e tyre janë gjithashtu emigrantë dhe mbartin me vete kultura e vlera të ndryshme nga vendet e tyre të origjinës.

U them të mos e matin veten duke u krahasuar me të tjerët dhe të mos harxhojnë energji në krahasime të vazhdueshme. Përkundrazi, duhet të qëndrojnë të përqendruar te objektivat e tyre dhe të mos largohen prej tyre.

E rëndësishme është të shohin përpara, të punojnë me përkushtim dhe të mos lejojnë që zërat, apo ulërimat në rastin tim, të të tjerëve të përcaktojnë se deri ku mund të arrijnë.

Prindërit u bashkuan me të në Amerikë, por vazhdojnë të kenë mall për Greqinë

– Ku jetojnë sot prindërit tuaj?

– Disa vite pasi u largova nga Greqia, ata më ndoqën në SHBA.

Morën vizë dhe kartën e gjelbër përmes programit zyrtar të lotarisë së emigracionit. Vitet e fundit jetojnë në Florida, së bashku me motrat e mia më të vogla.

Babai tashmë është pensionist, ndërsa nëna vazhdon të punojë.

Edhe ata kanë mall për Greqinë.

“Mos ndodhtë që nipërit tanë të mos mësojnë greqisht!”, më thonë sa herë që flasim në telefon.

Shpresoj t’ia dal, sepse vjehrri dhe vjehrra ime këmbëngulin që fëmijët të mësojnë shqip. Kështu, në familjen tonë zhvillohet çdo ditë një lloj përballjeje mes dy gjuhëve (qesh).

“Selaniku është qyteti më i bukur në botë”

– A keni menduar ndonjëherë se si do të kishte qenë jeta juaj nëse doktor Papadopoulos nuk do të kishte ardhur atë ditë në shtëpinë tuaj?

– Me shumë gjasë, do të punoja si inxhinier mekanik në Selanik, i cili për mua është qyteti më i bukur në botë.

Sinqerisht, më mungon shumë.

Atje, përpara Kullës së Bardhë, i propozova për martesë Blerës, e cila është ylli që më udhëheq në jetë.

Fatkeqësisht, që nga pandemia e deri më sot, nuk na është krijuar mundësia të kthehemi.

Ëndrra e tij për të ardhmen: Një shtëpi pranë detit, në Selanik

– Cila është një pamje e së ardhmes që ju bën të buzëqeshni?

– Të dalim në pension unë dhe Blerta, të jemi të shëndetshëm, fëmijët tanë të kenë ndërtuar rrugët e tyre personale dhe profesionale në SHBA ose kudo tjetër që do të zgjedhin të jetojnë, ndërsa ne të jetojmë diku në Selanik, pranë detit.

Madje edhe në Nea Michaniona, pse jo?